Ko to tamo peva (1980)

Mali autobus koji putuje kroz vreme

U anketi Instituta za film i Jugoslovenske kinoteke sprovedenoj među kritičarima i teoretičarima povodom stogodišnjice sedme umetnosti, ostvarenje Ko to tamo peva (1980) Slobodana Šijana i Dušana Kovačevića proglašeno je za najbolji srpski i jugoslovenski film svih vremena. To priznanje nije rezultat puke nostalgije ili lakog citiranja replika koje su postale deo svakodnevnog narodnog govora („I tata bi, sine”, „Vozi Miško”, „Zvaću decu”). Vrednost ovog filma leži u njegovoj zastrašujuće preciznoj anatomiji provincijalnog mentaliteta, ksenofobije, lažnog autoriteta i moralne truleži zajednice koja srlja u katastrofu nesvesna sopstvene sudbine.

Smešten u osvit Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, 5. aprila 1941. godine, film prati dotrajali, rđom načeti autobus privatnog prevoznika „Krstić i sin” na putu iz zabačene provincije ka prestonici. Putovanje od svega stotinak kilometara pretvara se u epsku, apsurdnu odiseju ispresecanu preprekama: srušenim mostovima, oranjem državnog druma, svatovskim vašarima, regrutacijama i paranoidnim potragama za unutrašnjim neprijateljem. Mali prostor autobusa funkcioniše kao savršena mikrokosmička metafora jugoslovenskog društva.

Sažeti sinopsis bez raspleta

Rano ujutru 5. aprila 1941. godine, negde u srpskoj provinciji, putnici se okupljaju oko dotrajalog autobusa gazda Krstića i njegovog mentalno zaostalog, ali za volanom nepogrešivog sina Miška. U vozilo ulaze galerija prepoznatljivih arhetipova: prepotentni i militantni frankofilski intelektualac (Danilo Bata Stojković), bolesnik sa tuberkuloznim kašljem (Boro Stjepanović), ambiciozni pevač šlagera koji hrli na audiciju u Beogradu (Dragan Nikolić), stari ratnik iz balkanskih ratova sa ordenjem (Milivoje Mića Tomić), nespretni lovac (Taško Načić), tek venčani mladi par koji traži intimnost u prirodi (Neda Arnerić i Slavko Štimac), te dvojica romskih muzičara (Miodrag i Nenad Kostić) koji putuju na zadnjem sedištu.

Kako putovanje odmiče kroz blato i prašinu, prepreke na drumu postaju sve bizarnije, a tenzija među putnicima sve opasnija. Svaki zastoj razotkriva međusobnu netrpeljivost, malograđansku sebičnost i spremnost da se slabiji okrivi za sopstvenu nemoć, dok nad svima njima lebdi slutnja nadolazećeg rata.

Snimanje u Deliblatskoj peščari: 21 dan improvizacije

Nastanak filma Ko to tamo peva graniči se sa produkcionim čudom. Centar film je odobrio izuzetno skroman budžet za debitantski igrani projekat Slobodana Šijana, dotadašnjeg autora zapaženih televizijskih eksperimenata (Gradilište, Kostanjevac) i diplomca beogradske Likovne akademije. Snimanje je trajalo svega dvadeset i jedan radni dan u surovim uslovima Deliblatske peščare, bez ijednog snimljenog dubla koji nije bio strogo neophodan.

Zbog ograničenih finansija, ekipa je koristila autentični predratni autobus firme „Mercedes-Benz” koji je pripadao Jadran filmu, a unutrašnjost je osvetljavana priručnim reflektorima. Šijanov rediteljski postupak bio je radikalan: odbacio je akademski stil tadašnjih istorijskih spektakala i primenio estetiku sirovog naturalizma inspirisanu nemom burleskom (Baster Kiton), američkim roud-muvijem i likovnom kompozicijom holandskih majstora žanr-slikarstva. Svaki kadar unutar autobusa kadriran je sa nemilosrdnom gustinom ljudskih lica i detalja.

Dušan Kovačević i brehtovski brevijar muzike

Genijalnost scenarija Dušana Kovačevića ogleda se u uvođenju dvojice romskih muzičara koji harmonikom i drombuljom presecaju dramske sekvence. Ovi songovi („Za Beograd, za Beograd”, „Sviće zora u subotu”) deluju po principu brehtovskog efekta otuđenja (Verfremdungseffekt): umesto da samo prate radnju, oni je komentarišu, ironizuju i proriču nesreću.

Muzika Vojislava Vokija Kostića daje filmu ton mitske balade. Kovačevićev tekst je istovremeno urnebesno duhovit i duboko tragičan: humor ne služi kao anestetik za publiku, već kao skalpel koji razotkriva koliko je društvo ogrezlo u autoritarnost. Gazda Krstić (Pavle Vuisić) i putnik bez imena (Danilo Bata Stojković) predstavljaju dva lica iste balkanske samovolje: jedan drži fizičku vlast nad prevozom i naplaćuje svaki korak, dok drugi monopolizuje ideološku i moralnu ispravnost.

Bata, Pavle i orkestracija kolektivnog besa

Glumački ansambl okupljen u ovom filmu verovatno je najmoćnija glumačka podela ikada viđena u našoj kinematografiji. Pavle Vuisić glumi sa ekonomijom pokreta koja oduzima dah: svaki njegov pogled ispod kačketa, potezanje čuturice ili prebrojavanje novca nosi težinu iskonske seljačke prepredenosti i borbe za opstanak. Nasuprot njemu, Danilo Bata Stojković demonstrira virtuoznu preciznost u građenju histeričnog dogmate koji u svakom ko se ne uklapa u njegov kruti poredak vidi nemačkog špijuna ili sabotera.

Vrhunac filma predstavlja scena linča romskih muzičara nakon što starcu nestane novčanik. U tom trenutku komedija prestaje: čitav autobus, ujedinjen u kukavičluku i histeriji, obrušava se na nemoćne dečake. Šijan ovde hvata preteču svih potonjih balkanskih pogroma — mehanizam u kojem se krivica za sopstvenu propast projektuje na najranjiviju manjinu.